Dziewczę pierwiosnki zbierało,

Wesołe piosnki śpiewało,

A głos jej płynął po rosie,

W dalekim ginął rozgłosie.



Śpiewała o młodym maju,

Co się przechadza po gaju;

Jak zima przed nim ucieka,

A on jej grozi z daleka,

Rozrzuca jasność i kwiecie

I tak króluje na świecie.

Śpiewała o tej młodzieży,

Co się dziś bawi w żołnierzy;

Jak ją widziała po błoniu,

Przelatującą na koniu.

Za co się bije, to nie wie,

Lecz dobrze życzy jej w śpiewie.

A dalej o Matce Boskiej,

Co się zjawiła wśród wioski

I ludek ciemny poucza,

Co mu najbardziej dokucza

I kto dla niego jest wrogiem,

I kto odpowie przed Bogiem.

Śpiewała dalej, że z czasem

Stanie lud cały pod lasem

I pożałuje te dziatki,

Co giną jak ścięte kwiatki,

Jako pierwiosnki narodu

Za wcześnie zeszłe wśród lodu.

Lecz przecie śniegi roztają,

Sioła się kwieciem umają,

I lud jak ze snu zbudzony

Stanie dla kraju obrony,

I w wielką zebrany chmarę

Pociągnie za kraj i wiarę.



Kiedy tak śpiewa, zza krzaków

Wypada sotnia kozaków,

I woła oficer dziki:

"Dziewczyno, gdzie buntowniki?

Pokaż nam drogę, dziewczyno,

Niech te psy marnie wyginą!"

"Bóg cię ukarze, Moskalu -

Odpowie dziewczyna w żalu -

Że na krew ludzką tak chciwy

Krwią zlewasz spokojne niwy

I smutne kładziesz pokosy

Zabitych na leśne wrzosy...

Ja nie wiem, co to za jedni,

Lecz znałam w wiosce sąsiedniej

Matki okryte żałobą,

Więc ich nie zdradzę przed tobą".



Słysząc to starszy z siepaczy

Dobył janczarki kozaczej

I kulą posłał jej z dala

Odpowiedź godną Moskala.



A twarz dziewczyny pobladła,

U stóp leszczyny upadła,

Krwią się pierwiosnki oblały,

Na ustach piosnki skonały.



26 listopad 1867


Opowieść ducha spisana

na posiedzeniu spirytystów

w dniu 31 grudnia 1893 roku 





Za życia byłem sceptykiem,

Po śmierci jestem nim jeszcze -

Za karę w nodze stołowej się mieszczę

I muszę poruszać stolikiem.



Strasznie zostałem skarcony,

Żem w spirytystów nie wierzył -

Zaledwiem bowiem żywot ziemski przeżył,

Diabeł pochwycił mnie w szpony.



I zawlókł w ciemne czeluście,

Gdzie w ognia i siarki dymie

Ujrzałem tłumy narodu olbrzymie,

Tłok taki jak na odpuście.



Widok, wyznaję to szczerze,

Był jednym z wspanialszych w świecie,

Trudno piękniejszy napotkać w balecie

Lub w fantastycznej operze.



Wszystko tam było prześliczne:

Bengalskich ogni bez miary,

Zielone, krwawe. błękitne pożary,

Wybuchy zórz elektryczne.



Harmonia straszna i dzika,

Klątwy, krzyk, jęki, zgrzytanie

Dysonansami zalały otchłanie,

Jak wagnerowska muzyka.



W płomieniach biedaczki dusze

Pocą się, smażą i skwierczą,

Wśród nich szatani chichoczą szyderczo,

Dziwne zadając katusze.



Te rozdzierają w kawałki,

Tamtej pakują w brzuch widły,

Innej znów w gardło kłąb gadzin obrzydły

I zdrój płonącej gorzałki.



Tu jakąś postać opasłą,

Co rączki składa pobożnie,

Na złotym z wolna obracają rożnie

I roztapiają na masło.



Tam dusze nadęte gniotą

Pod hydrauliczną maszyną...

Cudze łzy z wnętrza obficie im płyną

I pozostaje z nich błoto.



Tam znowu poety marę

Karmią wierszami własnemi

I wszystkie głupstwa, co pisał na ziemi,

Pchają mu gwałtem za karę.



Straszliwa nad wyraz męka,

Próżno się dławi i krztusi,

Te same brednie wiecznie łykać musi,

Choć nieraz jak bomba pęka.



Gdzieniegdzie orgia szalona,

Bezwstydne gody upiorów...

Świecą łby łyse dumnych senatorów

I nagie tancerek łona.



Aż któryś z szatanów bryźnie

Wiaderkiem gorącej smoły,

W ropuchy orszak zmienia się wesoły

I wszystko tonie w zgniliźnie.



Dworacy parami tańczą

Przed tronem u Lucypera,

Każdy językiem proch ze stopni

Ściera z giętkością wiernopoddańczą.



Co chwila ten lub ów dworak

Pod nogą gruntu nie spotka,

Stoczy się w otchłań, gdzieś do piekieł środka,

Na zawsze przepadł nieborak!



Kiedy oglądam te dziwy

I wkoło ciekawie patrzę

Sądząc, że w loży zasiadam w teatrze,

Czart do mnie zdąża straszliwy.



W ręku wężowy bicz niesie

I wstrząsa groźne narzędzie,

I prosto na mnie zamierza się w pędzie,

Więc ja do niego: "Mój biesie!



Próżno wężami byś chłostał,

Wątpię, by to mnie bolało,

Wszakże na ziemi zostawiłem ciało...

Sceptycyzm - ten mi pozostał.



Nie patrz się na mnie tak dziko,

Porzuć tę pozę sceniczną!

Bym mógł bez ciała czuć boleść fizyczną,

To się nie zgadza z logiką.



Ta groza piekielnej kaźni,

Którą szerzycie z urzędu,

Biorąc swe źródło z logicznego błędu,

Polega na wyobraźni.



Naiwne duszyczek zgraje,

Które straszycie z rozkoszą,

Sądzą, że różne męczarnie ponoszą,

Cierpią, bo tak się im zdaje.



Lecz mnie przerazić nie zdoła,

Pomimo wszystkich swych zalet,

Ten artystycznie obmyślany balet:

Płomienie, siarka i smoła...



Gdy tak przemawiam do czarta,

A dusze wkoło się kupią,

On pysk rozdziawił z miną śmiesznie głupią,

Że była widzenia warta.



Przez chwilę stał w niepewności,

Nie wiedząc, co ze mną pocznie:

Wreszcie mnie porwał i zaniósł bezzwłocznie

Do tronu szatańskiej mości.



"Z tą duszą kłopot mam - rzecze -

Gdyż twierdzi, iż w braku ciała

Nie będzie męki zadanej cierpiała

I że ją ogień nie piecze.



Z płonącej żartuje mazi

I wszystko mieni kuglarstwem,

Ten nędzny chłystek swoim niedowiarstwem

Całe nam piekło zarazi.



Wychodzi z odwiecznych reguł,

Zdarzenie to nadzwyczajne -

Wszystkie instrukcje, bądź jawne, bądź tajne,

Zbyły milczeniem ten szczegół.



Więc ty, monarcho szatanów,

Co piekłem rządzisz tak mądrze,

Myśl buntowniczą zdepc w samym jądrze,

Karę dla niego postanów."



"Co? - rzeknie piekielny władca -

On się chce rządzić rozumem,

Szczepi niewiarę pomiędzy dusz tłumem?

Ten cynik, ten świętokradca!



Gdy tyle dostojnych osób

Z ufnością smaży się w smole,

On chce w wątpliwość podać piekieł rolę?

Lecz znajdziem na niego sposób."



Spojrzał więc na mnie złowrogo

I rzekł po krótkim namyśle:

"Niech twoje losy będą odtąd ściśle

Związane z stołową nogą.



Będziesz obracał stół wszędzie -

Tak dalej rzecz ciągnął szatan -

Gdzie pierwszy lepszy nieuk lub szarlatan

Do tańca z tobą zasiędzie.



Ktokolwiek tylko się uprze

Z najpospolitszej gawiedzi,

Będziesz zmuszony dawać odpowiedzi

Na zapytania najgłupsze."



"Łaski! - krzyknąłem - ach łaski!

Nie ujdę, jak widzę, kary,

Lecz czyż na wieki mam cierpieć bez miary

W ten sposób nędzny i płaski?!"



Wiedziałem - czart się zaśmieje -

Że ugnę twą hardą duszę,

Lecz gdy cię widzę przystępnego skrusze,

Przeto ci zrobię nadzieję:



Gdy gusła i zabobony

Nie znajdą w świecie czcicieli,

Gdy każdy prawdę od błędu oddzieli

Będziesz od kary zwolniony."



Poznałem, że drwił szkaradnie,

Cedząc te słowa łaskawsze,

I że mi w służbie ciemnych potęg zawsze

Obracać stoły przypadnie.



Wszelkie złudzenia zbyteczne,

Od kary się nie wykręcę,

Nic nie położy kresu mojej męce,

Bo głupstwo ludzkie jest wieczne.