Dziewczę pierwiosnki zbierało,

Wesołe piosnki śpiewało,

A głos jej płynął po rosie,

W dalekim ginął rozgłosie.



Śpiewała o młodym maju,

Co się przechadza po gaju;

Jak zima przed nim ucieka,

A on jej grozi z daleka,

Rozrzuca jasność i kwiecie

I tak króluje na świecie.

Śpiewała o tej młodzieży,

Co się dziś bawi w żołnierzy;

Jak ją widziała po błoniu,

Przelatującą na koniu.

Za co się bije, to nie wie,

Lecz dobrze życzy jej w śpiewie.

A dalej o Matce Boskiej,

Co się zjawiła wśród wioski

I ludek ciemny poucza,

Co mu najbardziej dokucza

I kto dla niego jest wrogiem,

I kto odpowie przed Bogiem.

Śpiewała dalej, że z czasem

Stanie lud cały pod lasem

I pożałuje te dziatki,

Co giną jak ścięte kwiatki,

Jako pierwiosnki narodu

Za wcześnie zeszłe wśród lodu.

Lecz przecie śniegi roztają,

Sioła się kwieciem umają,

I lud jak ze snu zbudzony

Stanie dla kraju obrony,

I w wielką zebrany chmarę

Pociągnie za kraj i wiarę.



Kiedy tak śpiewa, zza krzaków

Wypada sotnia kozaków,

I woła oficer dziki:

"Dziewczyno, gdzie buntowniki?

Pokaż nam drogę, dziewczyno,

Niech te psy marnie wyginą!"

"Bóg cię ukarze, Moskalu -

Odpowie dziewczyna w żalu -

Że na krew ludzką tak chciwy

Krwią zlewasz spokojne niwy

I smutne kładziesz pokosy

Zabitych na leśne wrzosy...

Ja nie wiem, co to za jedni,

Lecz znałam w wiosce sąsiedniej

Matki okryte żałobą,

Więc ich nie zdradzę przed tobą".



Słysząc to starszy z siepaczy

Dobył janczarki kozaczej

I kulą posłał jej z dala

Odpowiedź godną Moskala.



A twarz dziewczyny pobladła,

U stóp leszczyny upadła,

Krwią się pierwiosnki oblały,

Na ustach piosnki skonały.



26 listopad 1867


W ciemności czasów,

Wśród krzywd i gwałtów kolei złowrogiej,

Wśród krwawych o łup zapasów,

Wśród nienawiści i trwogi,

Nad grozą powszechną bytu,

Nad dzikim żyjących zgiełkiem,

Jak gwiazda na tle błękitu,

Niebiańskim płonie światełkiem

Miłość, co całej królując naturze

I słodsze budząc pragnienia,

Ucisza walki... i burze

W jasność przemienia.



Cichą ponętą,

Pociągiem zmysłów i czarem rozkoszy

Srogość łagodzi zawziętą,

Zajadłość zemsty rozproszy...

Gdy usta ogniem zapali

I pocałunkiem połączy,

To z ust płonących korali

Do serca słodycz przesączy

I z miłosnego kochanków uścisku

Wytwarza węzeł wśród świata,

Który przy wspólnym ognisku

Wrogów pobrata.



Z namiętnych zmysłów upojeń,

Z cielesnych pragnień i szału,

Dnieje świt uczuć i rojeń,

Brzask ideału;

I płomień żądzy znikomej

Blaskami coraz jaśnieje czystszemi,

Ogarnia światów ogromy,

Niebiosa zbliża ku ziemi.

Coraz to głębiej w sferę ducha sięga,

I w sercu, co z wolna mięknie,

Rozmiłowanie w nieśmiertelnym pięknie

Szczepi miłości potęga.



Coraz to wyżej i dalej

Chór duchów wiedzie skrzydlaty

I na kształt świetlanej fali

Przenika światy.

Tchnieniem harmonii i zgody

Boski porządek z zamętu dobywa,

Wiąże plemiona i rody

W jednej całości ogniwa;

Nie tylko samą rozkoszą nietrwałą

Sercom napawać się każe,

Lecz uczy wznosić dla Bóstwa ołtarze

I jego oddychać chwałą.



Po szczeblach stopniowych przemian,

Na idealnej podnosząc się zorzy,

Zwycięska miłość dla ziemian

Najsłodsze dary swe mnoży;

W stubarwne mieniąc się blaski,

Cierpiącej, znękanej rzeszy

Litości, pociechy, łaski

Promienie rozsyłać śpieszy.

Spod stóp jej wszystkie uczucia wy kwitną,

Zdobiąc owiane jej tchnieniem istoty -

I poryw serca staje się już szczytną

Miłością prawdy i cnoty.



Świat się zaludnia powoli

Orszakiem czystych, szlachetnych postaci,

Co cudzej służą niedoli,

Dla szczęścia pracują braci.

Synowie światła i chwały,

Jasne półbogi się wznoszą,

Którym kochanką świat cały,

A poświęcenie rozkoszą...

I idą własną ofiarować mękę

Z wielkiej dla istot cierpiących miłości,

Dobra i prawdy zapalać jutrzenkę

W ogniu duchowej wolności.



18 grudzień 1878