Z przepaści ciemne widmo wstało...

I na urwisku stromem

Wędrowca w drodze zatrzymało

Bezkształtnym swym ogromem.



Przyszło go trwożyć groźną mocą,

Co ludzkie serca gnębi -

Unicestwienia głuchą nocą -

Próżnią bezdennej głębi.



I zasłoniwszy błękit, rzecze:

"Nic ciebie nie ocali,

Z tego rozdroża, o człowiecze,

Już nie ma wyjścia dalej!



Próżno na przekór twardym losom

Zmierzałeś wciąż do szczytu

I próżno chciałeś kraść niebiosom

Zagadkę swego bytu.



Szalona pycha ciebie zwiodła -

Myślałeś, że bez końca

Będziesz nieść w górę ludzkie godła,

Do prawdy zdążać słońca.



Wiedz, że nie może nikt bezkarnie

W bezdenną ton spozierać...

I musisz wszystkie przejść męczarnie,

I zwątpić... i umierać...



To światło, z którym dumnie kroczysz,

Na to ci tylko służy,

Byś ujrzał przepaść, gdzie się stoczysz

Na końcu swej podróży.



Tym światłem mar uroczych roje

Spłoszyłeś na swej drodze -

Uniosły z sobą szczęście twoje...

A za to ja przy - chodzę.



Na miejsce jasnej ich gromady

Co pierzchła już skrzydlata...

Przybywam jako cień zagłady

I wiecznej nędzy świata...



A człowiek na to: "Marny cieniu,

Coś postać wziął olbrzyma,

Idę ku swemu przeznaczeniu

I nic mnie nie zatrzyma.



Do góry, naprzód, wciąż przez wieki

Z tym światłem, co mi dano

Muszę w przyszłości kraj daleki

Za jutrznią biec różaną.



Muszę zdobywać krok za krokiem,

Zdążając wiecznie za nią,

Na stromych ścieżkach walczyć z mrokiem

I chwiać się nad otchłanią.



Niejedne widma przychodziły,

By wieść mnie na bezdroże,

Niejeden sen mnie wabił miły

Na kwiatów miękkie łoże.



Spędziłem wszystkie mary piękne,

By prościej iść do celu -

I ciebie teraz się nie zlęknę,

Posępny kusicielu.



I ty ustąpić musisz z drogi -

Zwodnicza twa potęga!

Ponad nicestwa ciemne progi

Duch ludzki wyżej sięga!"


Dziewczę pierwiosnki zbierało,

Wesołe piosnki śpiewało,

A głos jej płynął po rosie,

W dalekim ginął rozgłosie.



Śpiewała o młodym maju,

Co się przechadza po gaju;

Jak zima przed nim ucieka,

A on jej grozi z daleka,

Rozrzuca jasność i kwiecie

I tak króluje na świecie.

Śpiewała o tej młodzieży,

Co się dziś bawi w żołnierzy;

Jak ją widziała po błoniu,

Przelatującą na koniu.

Za co się bije, to nie wie,

Lecz dobrze życzy jej w śpiewie.

A dalej o Matce Boskiej,

Co się zjawiła wśród wioski

I ludek ciemny poucza,

Co mu najbardziej dokucza

I kto dla niego jest wrogiem,

I kto odpowie przed Bogiem.

Śpiewała dalej, że z czasem

Stanie lud cały pod lasem

I pożałuje te dziatki,

Co giną jak ścięte kwiatki,

Jako pierwiosnki narodu

Za wcześnie zeszłe wśród lodu.

Lecz przecie śniegi roztają,

Sioła się kwieciem umają,

I lud jak ze snu zbudzony

Stanie dla kraju obrony,

I w wielką zebrany chmarę

Pociągnie za kraj i wiarę.



Kiedy tak śpiewa, zza krzaków

Wypada sotnia kozaków,

I woła oficer dziki:

"Dziewczyno, gdzie buntowniki?

Pokaż nam drogę, dziewczyno,

Niech te psy marnie wyginą!"

"Bóg cię ukarze, Moskalu -

Odpowie dziewczyna w żalu -

Że na krew ludzką tak chciwy

Krwią zlewasz spokojne niwy

I smutne kładziesz pokosy

Zabitych na leśne wrzosy...

Ja nie wiem, co to za jedni,

Lecz znałam w wiosce sąsiedniej

Matki okryte żałobą,

Więc ich nie zdradzę przed tobą".



Słysząc to starszy z siepaczy

Dobył janczarki kozaczej

I kulą posłał jej z dala

Odpowiedź godną Moskala.



A twarz dziewczyny pobladła,

U stóp leszczyny upadła,

Krwią się pierwiosnki oblały,

Na ustach piosnki skonały.



26 listopad 1867